DISA ASPEKTE TE POEZISË SË SHKRIMTARIT TË MIRËNJOHUR PREND BUZHALA

POETI ME INDIVIDUALITETIN E TIJ KRIJUES

Mikel GOJANI

Prend Buzhala, emër tashmë i njohur në letrat shqipe, si poet, publicist, romansier, tregimtar e kritik letrar, i cili mund të konsiderohet ndër të paktët autorë shqiptarë të suksesshëm dhe të vlerësuar në vitet e '90-ta. Edhe pse ka dyzet vjet, që ai intensivisht shkruan, përkundër vështirësive që i janë paraqitur gjatë rrugës së tij krijuese, sepse një kohë ishte i anatemuar dhe mohuar nga ish-ideologjia e së kaluar ekstreme, mirëpo, i nisur në rrugën që i kishte përcaktuar vetes, të poetit, prozatorit e të studiuesit, respekton procesin e tij krijues, që, nënkupton edhe individualitetin e tij. Parimi i tij ishte: vrojto e bluaj. E kuptonte se nga ajo bluarje lind tharmi, lindin esencat, ndërsa periudha e inkubimit, e parapërgatitjes, ishte i vetëdijshëm se për te do ta zgjat.

Krijimet që i nxori në dritë ky poet, siç shprehet edhe vetë ai, "u takojnë kohëve të ndryshme e rrethanave të ndryshme, janë shkruar në kohë të ndryshme dhe botuar në kohë të ndryshme, ose janë refuzuar për botim për shkaqe politike e jo letrare". Edhe prangat, edhe grilat e burgut, edhe shumë pengesa tjera të mëvonshme, frymëzimin e tij prej poeti nuk patën mundësi t'ia prangosin. Të hulumtosh në botën krijuese të Buzhalës, në perceptimin intelektual për misterin poetik dhe botën jashtë tyre, edhe në të kaluarën, edhe në kohën që jetojmë, është një kërkim që ia vlen të jetë publik.

Buzhala, deri me tash në botën letrare përveç shumë libra të zhanreve të ndryshme, si me kritika, publicistikë, prozë etj., mirëpo ai ka botuar edhe tre libra me poezi, të titulluar, O amë, o amë, (1995), Për kë bie këmbanë e , (1998) dhe Shtatë seanca pranë Apokalipsit (1998), për të cilat nëpërmjet kësaj paraqitjeje do të bëjë përpjekje që t'i them disa fjalë.

Varg që niset nga prushi i zemrës së Tokës mëmë, prej ku nisen edhe dridhjet edhe drithërimat e botës së poetit

Poeti Prend Buzhala, me vëllimin e tij të parë poetik, O amë o amë, sikur doli nga gualli i anatemimit dhe i mohimit që kishte përjetuar për shumë vite. Buzhala, nëpërmjet vargut të tij të cilin e ngërthen në këtë libër, në letërsinë tonë solli freski, inovacione dhe mundësi ende të pashfrytëzuara të ligjërimit poetik. Vërehet se është shtruar një shkallë e pjekurisë poetike, një vetëdije serioze krijuese, ku artin e shkrimit e ka kuptuar jo vetëm si mesazh gjuhësor - poetik, me të cilin duhet të regjistrohen rrjedhat kohore - shpirtërore që padyshim janë procese transitore, por si qenie dhe esencë poetike që nuk e humb aktualitetin dhe komunikimin, me fuqinë dhe gjykimin refleksiv dhe emotiv.

Poezitë të konceptuara në librin O amë, o amë poeti me fjalë të tjera i quan edhe si "poezi që mund të lexohen si poemë recitative, ose recitative shqiptare që mund të lexohen si poezi". Estetikë I, poezi me të cilën hapet vëllimi poetik, është shumë karakteristike, jo vetëm për këtë vëllim poetik, jo vetëm për opusin e përgjithshëm letrar të këtij poeti dhe më gjerë. Qysh në fillim vargu i P. Buzhalës sikur klith nga Ama, pra është një varg që me të gjitha fuqitë shpirtërore udhëtin. Nga Ama e tij shpirtërore sikur zgjohen peshë "klithmet e brendshme, aktet dramatike të përjetimit". Është ky varg që niset nga prushi i zemrës së Tokës mëmë, prej ku nisen edhe dridhjet edhe drithërimat e botës së tij.

Poezia e Bushalës mban vulën karakteristike të dashurisë së madhe dhe të lidhjes së thellë me truallin Amë. Te ky autor gjejmë një botë jashtëzakonisht të pasur dhe të qartë temash e motivesh karakteristike mbresëlënëse. Mirëpo, ka edhe shumëçka të veçantë: ka prirjen për të vëzhguar misterin e zërit të kohës, të epokës së vet. Për të angazhuar një zë që vjen nga larg, që është i qartë, si zë shpresash dhe besimesh të fuqishme për të ardhmen e kombit dhe të popullit të poetit:

Trajtat e Lirisë dhe Trajtat e dashurisë

Prekin lehtë njëra-tjetrën me lotin e buzëqeshjeve.

Ato janë thirrje për Tingullin e Palindur,

Si një rreze që lajmëron në Ag lindjen e Diellit

Pastaj lind Dielli, pastaj lind kënga.

Poezia, Amë e Lindjeve të Frymës Njerëzore, përtej trajtave sheh gjerat e patrajtë, f. 22.

Pra, kënga quhet qenie, ashtu sikur edhe është qenie njerëzore me frymë, shpirt, botë dhe trajtë specifike.

Figura qendrore që e përshkon tërë vargun e poezisë së këtij vëllimi poetik është Ama, protagonist që e personifikon dheun, jetën, klithjen, bukurinë, gjellën, lirinë, varrprehjen, muzat e jetës, pikëllimet e historisë, e gjuhës atërishte, e grishjeve etj., etj. Pra, kjo figurë udhëton nëpër tërë sistemin figurativ dhe shpalos të gjitha dritaret e motiveve në ligjërimin poetik, ku në veçanti ngacmon çështjet themelore të dramës që ka përjetuar ky popull bashkë me vuajtjet dhe katrahurat.

Derisa Naimi ndjente nevojë t'i drejtohej, të bisedonte me engjëllin e ta thërriste në tryezën poetike dhe, derisa Fishta në tryezën e tij të begatshme ligjëronte orët dhe zanat me frymën tradicionale të poezisë shqipe, Buzhala zgjedh figurën origjinale të Amës. Prandaj, vëllimi i tij O amë, o amë përmban edhe elemente të konceptit epik e jo vetëm lirik-dramatik. Është një epizëm modern.

Në vëllimin e tij poetik O amë, o amë dominojnë motivet e realitetit të përgjithshëm, si dhuna, burgosje, represioni sistematik, eksodi etj. Pra, është ky një varg që paraqet një transhonim të realitetit të drejtpërdrejtë jetësor. Ngërthen në vete, para se gjithash, momentet e caktuara dhe jo të zakonshme të dramës jetësore. I përmbledh këto çaste me të gjitha shkaqet e manifestimit, ofron mozaik pamjesh dhe rikrijon unifikimin e ngjarjeve të dramës që ka përjetuar ky popull gjatë okupimit nga soldateska serbe.

Recitativi dihet që është zhanër muzikor, ku teksti deklamohet me kompozim muzikor. Mirëpo, poezia i kalon caqet e deklamimit, duke ndjekur pikërisht parimin kompozicional muzikor të fugës, këtu të fugës poetike. Poeti Buzhala vazhdimisht bën përpjekje të dal nga një hark i hekurt jetësor që e rrethon, pra duhet të ngarend në këtë rrugë kërkimore. Duke kërkuar rrugët që poetin e nxjerrin nga këto labirinte, si shpeshherë kthehet edhe në retrospektivë. Ai, jo vetëm që gërsheton etnogjenezën e ngjarjeve, por ndërlidhet edhe me traditën edhe ajo si transparencë ia pasqyron të gjitha sakrificat e pandërprera. Kontraste të thella, të ashpra, ku gëzimi derdhet në vaj, ku dhembja mbulohet me gëzim. T'u shmangesh këtyre momenteve, do të thotë të jesh i vetëdijshëm dhe të njohësh shkaqet që diktojnë, t'i luftosh ose t'i pranosh.

Kjo përmbledhje ngërthen në vete shumë probleme etike, historike, jetësore dhe njeriun e vë në qendër të vëmendjes, me historinë kombëtare dhe realitetin, me truallin. Kjo dëshmon se Buzhala është krijues vigjilent, se çdo motiv e jeton dhe e mendon në mënyrë filozofike, që lë mbresë të thellë.

Në secilën kohë dëgjohen kambanat hemingueiane dhe kambanat mitike të Jezusit të kryqëzuar në pamjet e historisë

Pas botimit të vëllimit të parë poetik, O amë, o amë, shkrimtari Prend Buzhala në letërsi erdhi me vëllimin tjetër poetik të titulluar "Për kë bie kambanë e re", ku përfshihen poezi të shkruara gjatë viteve 1968-1975. Ky varg i Buzhalës vjen i brumosur dhe sjell një kualitet të ri në poezinë tonë. Në vargun e tij Buzhala sjell elemente qenësore të poezisë sonë. Në vargun e tij Buzhala sjell disa elemente qenësore të poezisë autentike: ndjenjë, mendimin, mesazhin dhe ngritjen artistike të gërshetuar me sërë metaforash që e fuqizojnë dhe e ndërtojnë vargun. Pra, poezia e Prend Buzhalës në letërsinë e sotme shqipe është një poezi jashtëzakonisht karakteristike, pikërisht për dendësinë e idesë së thellë, njëherësh dhe mprehtësinë e vrojtimit të fenomeneve të ndjeshme të bashkëkohësisë dhe realitetit tonë. Pa dyshim mund të thuhet kështu, edhe pas leximit të librit të fundit poetik të këtij autori, Për kë bie kambanë e re.

Këtu autori nuk dëshiron kësaj radhe t'i prek rrethanat e mosbotimit të deritashëm si libër: "Prapë ju kujtova vjetësh krejt harruar, Si gjë të vërejtur rrallë tek q'e gjen...", u këndonte Asdreni vjershave të veta, kur i mori t'i botonte pa sa e sa viteve. Tani vjen si zgjim malli i jetës së kaluar, dhe si zgjim i ndërrimeve.

Botimi pas tri dekadash të këtyre poezive, ndërroi edhe projektin e autorit për botimin e shumë dorëshkrimeve poetike. Si dje për ta mbajtur zgjuar shpresën, për t'i mbyt trishtimet e kohës. Sot poezia (ri)shqipton miqësinë e shoqërinë e gjatë të autorit më Artin, me Letërsinë, me Poezinë. Tek e fundit: në secilën kohë dëgjohen kambanat hemingueiane dhe kambanat mitike të Jezusit të kryqëzuar në pamjet e historisë. Dhe: të jetuarit e konceptit të fenomenologjisë mbi qenien, kohën dhe hapësirën, - thotë në hyrje të vëllimit poetik autori.

Prirja e Buzhalës për t'u identifikuar plotësisht me poezinë është një pikëpamje e artikulimit të ideve dhe preokupimeve të tij krijuese dhe në këtë vëllim, ashtu sikurse edhe në me vëllimin e më parshim, qëndron një varg mbi konceptim tashmë të njohur të këtij poeti, ku në plan të parë qëndron një filozofi e njohur e veçantë e autorit, që është brumosur me themel nga autenticiteti tipik i gjallimit dhe i ekzistenciales kombëtare.

Shqetësimet e Buzhalës, në librin Për kë bie kambanë e re, na dalin në sipërfaqe shumë herët, ngase imazhet e jetës konkrete janë aq të ndjeshme sa që nuk e lënë të mos këlthas në vargun e tij poetik. Kjo ndjeshmëri e brendshme vërehet që në fillim të vëllimit e sidomos tek poezia Për ke bie kambanë e re, që përcjell shumë mesazhe të qarta.

Kambanë e re bie për ne

Varr në dhe

Shkreptijnë rrufe

Kjo shpresë pa fole

Varrë në hare

Zjarr në ne... / Poezia, Kambanë e re bie për ne, f. 6.

Drama e brendshme e vëllimit poetik Për kë bie kambanë e re, kulmon sidomos te kapitulli i parafundit Rikviem për dhembjen e re, Dhembja në ngjyrën e diellit, Kënga e re, Dhembja ëndërrimtare, Edhe dhembja dehet me bukurinë e çmalljeve, Porositë dhe Në fillim ishte dhembja. Tek këto poezi poeti jep mesazhin se "secili prej nesh ka një dhembje".

Vëllimi me poezi i autorit P. Buzhala, Për kë bie kambanë e re, edhe si ide, edhe si strukturë rrumbullakësohet jashtëzakonisht fuqishëm edhe poetikisht, edhe artistikisht tek poezitë e kapitullit të fundit, të ciklit Kalorës i mirë, kalorësi i kaltër, që na pasqyron tërë atë dramën tragjike shpirtërore që mban në vete autori. Gjaku, dhembja, fjala, fara., shpresa, dashuria, loti, besa etj., japin personifikimin e shumëçkaje që dominojnë në këto vargje dhe mbërthejnë shumëçka në vete.

Poezia ku frymon në mënyrë të veçantë shpirti i pavdekshëm i njeriut tonë

Te vëllimi i tretë poetik Shtatë seancat pranë Apokalipsit, kemi një individualitet poetik mjaft të stabilizuar. Në dukje këtu vërejmë një poezi të thjeshtë, por në esencë, kemi këtu një poezi mjaft të bukur, me plot shprehje figurative, ku frymon në mënyrë të veçantë shpirti i pavdekshëm i njeriut tonë.

Teksti i poezisë së librit Shtatë seancat pranë Apokalipsit, i Buzhalës, duke pasur parasysh me këtë rast tematikën kryesore dhe variantet e saj motivore, shfaqet si model ku është sintetizuar për të kënduar, rikënduar dhe rivlerësuar vlerën e botës që shtjellon poeti. Poezia e Buzhalës në këtë vëllim poetik është ndërtuar nën ndikimin evident të rrjedhave të poezisë bashkëkohore në përgjithësi, e jo në përvojën poetike të institucionalizuar tek ne, siç ka qenë modë tek krijuesit tanë të atyre kohërave kur poeti ka shkruar këto poezi, për këtë arsye, edhe poezia e Buzhalës përmbajtësish, teksti i kësaj poezie të bukur ka mbetur gjithnjë në bazën e hapësirës sonë jetësore. Prend Buzhala, duke kaluar nëpër procedurën e mundimshme krijuese, ka arritur të jap poezi të pakontestuese me porosi gjithsesi kombëtare dhe universale.