INTERVISTË ME WILLY KAMSIN, ISH - AMBASADOR I PARË I JASHTËZAKONSHËM E FUQIPLOTË TËI SHQIPËRISË PRANË SELISË SË SHENJTË DHE STUDIUES I SPIKATUR I SHKENCËS SHQIPTARE

KOSOVA, OSE MË MIRË DARDANIA ANTIKE, ËSHTË TRUALL I BEKUAR DHE PJESË SHPIRTËRISHT E PANDARË E SHQIPËRISË ETNIKE

Të bisedosh me Willy Kamsin, do të thotë të kesh shumë motivacioni, tema dhe arsye. Temat të cilat shtrohen në një bisedë kanë një shtrirje të gjerë, që nga tradita dhe deri te aktualiteti kohor. Ky diplomat dhe studiues i spikatur, gjatë rrugës së tij jetësore dha një kontribut të madh në jetën politike, shoqërore e shkencore. Gjatë bisedës me Z. Kamsi shkëlqen arsimimi i tij klasik dhe shprehjet e tij kulminante që karakterizojnë një personalitet të shkallës së tillë, por edhe një kulturë me rrënjë kombëtare. Si shprehje e kontributit që z. Kamsi ka dhënë në diplomacinë dhe shkencën shqiptare, nga organizatori i Sesionit të VI-të të së Djathtës shqiptare u hodh propozimi që menjëherë pas Pavarësisë së Kosovës, z. Kamsi të shpallet Qytetar Nderi i Kosovës, një propozim i tillë u përkrahur nga të pranishmit.

Një familje me tradita nga e kaluara e lashtë drishtiane

"Rrezore": Mbani mbiemrin të një familjeje të vjetër të Drishtit mesjetar, ç'mund të na thoni për këtë të kaluar tuaj?

Willy Kamsi: Prejardhja prej një familjeje të lashtë mesjetare, sigurisht është element krenarie për këdo. Aq më tepër kur pjestarët e kësaj familjeje kanë dhënë një kontribut në punët e Shqipërisë duke u përmendë, për të gjatë shekujve, deri në ditët tona.

Engjëllorët e Drishtit, qysh në shekullin XIV përmenden ndër familjet fisnike të Drishtit.

Me këtë rast mjafton për të përkujtuar vetëm disa emra të spikatur, si Imzot Pal Engjëlli, që mund të quhet "Ministri i jashtëm" i Gjergj Kastriotit-Skënderbeut dhe krahu i tij i djathtë. Për te thuhej se qe rritë e bë Kardinal prej Papës Piut II. Ose vëllau i tij Pjetri, i cili qe komandant në sa lufta të ndërmarra prej Heroit tonë kundër turqve. Dhe prej këtij Pjetrit rrodhën Kamsejt, që e ndryshuan mbiemrin në varësí me funksionin që kishin në ato kohëra.

Do të kemi pastaj një Pjetër Kamsi, stratiot në ishullin e Zante-s (1502) me merita të posaçme në luftën kundër turqve; një Gjon Kamsi, organizues lëvizjesh kundër turqve që, në lidhje me Nënmbretin e Karlit V në Napoli, përpiqej për të liruar prej Turkut (1536) Shkodrën, Drishtin, Lezhën e Krujën; një Peç Kamsi, pjesëmarrës më 1602 në Kuvendin Ndërballkanik të Dukagjinit të Matit.

Kah fundi i shek. XVII, qe hapë prej At Filipit prej Shkodre një shkollë shqipe në shtëpinë e familjes Kamsi në lagjen Tophanë të Shkodrës. Ndërsa Pal Pjetër Kamsi, qysh më 1736, duke qenë ende famullitar i Shkodrës, për herë të parë nis regjistrimin e lindjeve, martesave e vdekjeve, simbas vendimeve të Koncilit të Trentit, gjë që nuk kishin mundur për t'u bërë ipeshkvijtë e mëparshëm, duke qenë se nuk lejohej e ishte e rrezikshme për një ipeshkëv për të banuar në qytet. Ky Pali më 1742 qe bërë ipeshkëv i Shkodrës prej Papës Benediktit XIV, me propozimin e Imzot Zmajevic-it, Argjipeshkëv i Tivarit e Primat i Serbisë, mbasi Shkodra ishte sufragane e asaj Argjipeshkie.

Përveç këtyre Kola i Ndoc Kamsit pat dëshmuar me shkrim (1748), në Shejtnoren e Gjenacanit (afër Rome), për gojëdhënën e të barturit të figurës së Zojës së Këshillit të Mirë (e njohur edhe si Zoja e Shkodrës). Gjatë shekullit XVIII, kemi pjestarë të ndryshëm të familjes që kanë ndjekë rrugën e meshtarisë, si dhe tregtarë me selí në Venedik ose në Kroací (Osijek) e André Kamsin dragoman i Republikës së Venedikut në Shkodër, po në atë shekull.

Duke zbritur mandej në shekullin e kaluar u shquan në fusha të ndryshme, dy vëllezërit: Kolë (1886-1960) e Gjon (1894-1992) Kamsi, duke dhënë një kontribut të çmueshëm.

I pari, duke botuar në vargun e Visareve të Kombit një vëllim me proverba, si dhe duke bërë studime të rëndësishme për arbëreshët e Italisë. Mbas vdekjes, dolën Fjalori i gjuhës së arbëreshëve dhe një studim mbi Arbëreshët e Italisë.

I dyti, u shqua në fushën e studimeve ekonomike e financiare. Pat marrë pjesë në Revolucionin e Qershorit përkrah Luigj Gurakuqit e Fan S. Nolit. I mërguar politik prej 1925 deri më 1939, kthen në Shqipëri më 1940 dhe emërohet Anëtar i Këshillit Kontrollues dhe Këshilltar i Bankës Kombëtare të Shqipërisë deri më 1944.

"Rrezore": Njiheni si një studiues dhe publicist i spikatur i letrave shqipe, cila është veprimtaria e juaj në këtë fushë ?

Willy Kamsi: Puna e ime botuese ka nisë qysh më 1961. Më 1962 pata botuar një studim në lidhje me botimin e "Çetës së Profetëve" të Imz. Pjetër Bogdanit, që ka pasë jehonë në të gjitha studimet e mëvonshme në lidhje me Bogdanin. Jam marrë me historí, monumente e arkeologjí, me gjuhë shqipe (sidomos me etimologjí të toponomastikës historike). Po ashtu, nuk kam lënë mbas dore edhe përkthimet. Ndër to do të veçoj përkthimin e librit të Ernest Koliqit "Sprovë letërsie shqiptare", botuar në Prishtinë si vëllimi i 4-t i Veprave të tija, ndërsa në shtyp gjendet, ketë herë në Shkodër, në vargun e Botimeve Françeskane, përkthimi i veprës madhore të Luigj Marlekajt "Pjetër Bogdani dhe Shqipnia e kohës së tij". Tash jam duke punuar për sistemimin e shkrimeve të tim eti duke menduar botimin e tyre, si dhe të shkrimeve të mija.

Pranë Selisë së Shenjtë ndiejshe veten si ndërlidhësi në mes popullit shqiptar dhe kësaj force të madhe morale

"Rrezore": Jeni i pari ambasador shqiptar pranë Selisë së Shenjtë. Si e keni ndjerë veten si ambasador i jashtëzakonshëm e fuqiplotë i Shqipërisë pranë kësaj Selie?

Willy Kamsi: Pikësëpari duhet një sqarim që e shoh plotësisht të nevojshëm. Kur flitet për përfaqësi pranë Selisë së Shenjtë më ka ndodhë që të më thonë se kam përfaqësue katolikët e Shqipërisë pranë Vatikanit. Kjo rrjedh shpesh nga padija. Prandej them, si e kam pohuar sa herë, se unë kam përfaqësuar Shtetin Shqiptar, prandej rrjedhimisht të gjithë përbërësit fetarë që gjinden në Shqipërí, pa dalluar myslimanët ose ortodoksët prej katolikëve.

Përfaqësia në Selinë e Shenjtë është me shumë rëndësí, duke qenë kjo një Fuqí e Madhe në vështrimin më fisnik të fjalës, për peshën e saj morale në botë, e thirrur sa herë si arbitër e duke ndërhyrë aty ku lypej për të sjellë paqen. Kështu që, pa kurrfarë kompleksi, e ndiejshe veten si ndërlidhësi në mes popullit shqiptar dhe kësaj force të madhe morale që, kurdoherë në momente të posaçme e ka ndihmuar moralisht e materialisht popullin shqiptar, pa bërë kurrfarë dallimi dhe duke i parë të gjithë njerëzit nevojtarë si bijë të të njëjtit Zot.

I pamë kështu, funksioni im diplomatik bëhej jashtëzakonisht i lehtë dhe pa komplekse, që do të kishin qenë të pashmangshme në rast të kundërt.

Prof. Filip Fishta e donte Kosovën dhe kosovarët

"Rrezore": Në Seminarin e së Djathtës Shqiptare drejt Shqipërisë Etnike në Istog, keni referuar për veprën e profesor Filip Fishtës rreth çështjes së Kosovës. Ç'ju ka tërhequr nga kjo figurë ?

Willy Kamsi: E kam njoftë prof. Filip Fishtën qysh në moshën time të rinisë (16 vjeç). Kam lexuar shkrime të tija të botuara në revistat më me autoritet e më serioze të Shqipnisë para pushtimit sllavo-komunist. Përveç kësaj për disa muaj, më saktë tetë muaj, kam punuar me te, në 1944, në Bibliotekën e Institutit të Studimeve Shqiptare (kur u bë Kryetar i këtij Instituti Át Anton Harapi ia ndërroi emrin në Instituti Shqiptar për Studime e Arte). Aty, duke e parë në punë, vërejta, e çmova cilësitë e një atdhetari e studiuesi të shquar siç qe më të vërtetë Filip Fishta, sidomos me botimin e studimit të tij të gjatë "Kosova për historínë letërsinë kombëtare" në dhjetë numra të revistës "Drini" dallova se sa i donte Kosovën e kosovarët.

Për përgatitjen e tij shkencore do të përmendim, në Universitetin e Beogradit, profesorin e njohu Henrik Baric. Në atë kohë boton në revistën "Misao" studimin Istorija albanske kniževnosti. Ndërsa në Paris, me prof. Mario Roques-un, qe lektor i gjuhës shqipe në École Nationale des Langues Orientales vivantes. Ndërsa fotografon, me porosí të Dom Ndré Mjedës, në Bibliothèque Mazarine, "Doktrinën" e Budit si dhe "Pasqyrën e të Rrëfyemit".

Me redaktimin e komentimin e tij botohet më 1944 përmbledhja e Myrteza Rokës "Lahuta e Kosovës", si vëll. X i Visareve të Kombit. Ka prapë sa shkrime e studime të tjera, që nuk po i rreshtojmë këtu për mos e zgjatë, dhe që janë dëshmuese e nivelit të lartë shkencor të Prof. Filip Fishtës, i cili, sikurse edhe intelektualë të tjerë të vramë e të burgosun, të qitur në harresë prej diktaturës komuniste, meritojnë të kujtohen e të vlerësohen për punën e tyre dijetare e cila, edhe mbas sa vjetësh, do të jetë një kontribut i çmueshëm për kulturën shqiptare.

Kosova të marrë emërtimin e lashtë të kohës ilire

"Rrezore": Nga ju doli nji tezë interesante që Kosovës ja vlen të quhet Dardaní. Ku mbështeteni dhe si mendoni të realizohet ajo, nëse… ?

Willy Kamsi: Është e pëlqyeshme që Kosova ta ndryshojë emrin dhe me këtë të shkëputet një herë e mirë prej gjendjes së saj nënshtrimi ndaj kolonizuesët serbë. E vetme është për të marrë emrin e saj të lashtë të Dardanisë, ose Dardhanisë. Me këtë pohohet përfundimisht e pa kurrfarë dyshimi se populli shqiptar ka qenë e gjindet në trollin e vet.

Nuk më duket se kam qenë unë i pari që të kam dalë me këtë tezë. Para meje e ka thënë vetë populli i Kosovës, si na e bje Filip Fishta, që e ka dëgjuar prej gojës së një atdhetari e burri kosovar, siç qe Prof. Ahmet Gashi, i cili e dëshmoi si të pranishme në gojën e disa kosovarëve.

Duke u nisë nga kjo paravënie është krejt e natyrshme që Kosova të marrë emërtimin e lashtë të kohës ilire, ashtu siç e pat theksuar e vendosur i ndieri President Dr. Ibrahim Rugova. Me i vë këtij vendi emrin Dardaní është çohet në vend njëkohësisht amanetin e një atdhetari të madh të një shqiptari të madh që mbërrijti për t'i dhënë pavarësinë popullit të vet.

Kjo nuk është e vështirë të realizohet sepse një gjë të tillë e kanë bërë edhe shtete të tjera të cilat e kanë ndryshuar emërtimin që u vinte prej gjendjes së tyre koloniale. Pse të mos kujtojmë Formozën që u kthye në Taiwan e Ceylon-in në Sri Lanka.

"Rrezore": Cilat janë projektet tuaja për të ardhmen ?

Willy Kamsi: Nuk di a mund të flas për projekte të së ardhmes, sepse çka kam në dorë, që do të kryej dhe që do kohën e vet, është kjo vetë punë e së ardhmes. Shkurt, duke i kujtuar edhe një herë: kam përgatitjen për botim të shkrimeve historike, ekonomike e financiare të tim eti, të shkrimeve të mija të shpërndara në disa revista shkencore, bibliografitë e revistave më në shenjë, si Albania e Faik Konicës, Hylli i Dritës i Át Gjergj Fishtës, LEKA e jezuitëve, Shkëndija e Shêjzat të Ernest Koliqit, përkthimin e disa shkrimeve themelore për Kanunin e shoqërinë shqiptare të maleve me autor Imzot Ernesto Cozzi-n, misionar, që e kishte jetuar atë njëmendësí dhe që e përshkruan me dashamirësinë më të madhe për popullin e maleve tona etj.

"Rrezore:" Në Sesionin e së Djathtës, nga organizatori doli ideja që, menjëherë pas Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës, Prof. Kamsi të shpallet Qytetar Nderi. Kjo idé u përkrah nga të gjithë pjesëmarrësit e këtij Sesioni. Prandej, i nderuari Prof. Kamsi, si ndjeheni pas këtij propozimi dhe me rastin e shpalljes suaj Qytetar Nderi i Kosovës ?

Willy Kamsi: Ky propozim më befasoj, nuk e pritesha një nderim të tillë. Aq më tepër që më erdhi në një moment të veçantë, si ishte Sesioni i VI i së Djathtës Shqiptare.

Është e natyrshme se Qytetaria Nderi i Kosovës për mua dëfton mirënjohje për punën time modeste, por njëkohësisht bën ta ndjej edhe më tepër se Kosova, ose më mirë Dardhania, është truall i bekuar dhe pjesë shpirtërisht e pandarë e Shqipërisë sonë të dashur.

Intervistoi:

Mikel GOJANI